Agenda

Instituties die zich in crisistijd bevinden zoals banken, overheid en de katholieke kerk moeten verwachtingspatronen van de samenleving veel serieuzer nemen. Er is nu een vertrouwenscrisis over veel instituties. Nederlanders zijn al een aantal jaar behoorlijk tevreden over hun privéleven maar somber over de samenleving, blijkt uit diverse rapportages van het SCP. Instituties moeten zich vooral niet afsluiten en zich terugtrekken in de taal van procedures, cijfers, winst en resultaat. Dit zal de vervreemding aanjagen en de door het SCP aangeduide kloof verdiepen. De herontdekking van het begrip ‘agapè’ kan de vervreemding tegengaan volgens filosofiehoogleraar Govert Buijs in zijn oratie ‘Publieke liefde. Agapè als bron van vernieuwing in tijden van crisis’.

In onze samenleving koesteren we hoge verwachtingen van allerlei instituties als overheid, banken, woningcorporaties, zorginstellingen, kerken en universiteiten. Als daar zaken mis gaan, is de publieke teleurstelling groot en kan ook maatschappelijk cynisme een kans krijgen.

Menselijke maat
Buijs betoogt dat het hoge verwachtingspatroon te maken heeft met dat we in het Westen al vanaf de vroege middeleeuwen hoge idealen over de samenleving koesteren. Een centrale rol speelt hierbij het uit de christelijke traditie afkomstige begrip agapè. Dit wordt vaak vertaald als ‘liefde’, maar het vertegenwoordigt eerder een reeks van verwante begrippen als caritas, naastenliefde, medemenselijkheid, compassie, vertrouwen. 

In de moderne samenleving is dit begrip grotendeels naar de privésfeer verbannen. De publieke sfeer waarin allerlei instituties opereren, wordt dan vaak gezien als een onttoverde, kille, rationele sfeer, waarin het gaat om macht en effectiviteit.  Maar deze officiële tweedeling is nooit echt goed geslaagd. Er zijn steeds allerlei organisaties, bijvoorbeeld charitatieve instellingen, die zich niet aan deze boedelscheiding hielden. Verder zijn er ook steeds veel bevlogen politici en ondernemers die politiek en bedrijfsleven zien als een sfeer om idealen van medemenselijkheid vorm te geven.

In feite is in onze samenleving dit oude verwachtingspatroon over de samenleving nog steeds aanwezig. Instituties die zich nu in een crisis bevinden doen er daarom verstandig aan dit veel serieuzer te nemen en zich ook binnen hun eigen terrein daadwerkelijk rekenschap te geven van die hoge verwachtingen.
In de herontdekking van dit oude begrip agapè ligt de mogelijkheid voor een nieuwe publieke taal, die ruimte geeft aan idealen waarvanuit velen in feite nog steeds hun eigen werk doen en waarvanuit velen, al is het soms maar halfbewust, ook naar instituties kijken.