Een breder perspectief voor internationaal recht

28-09-2018

15.45

Aula

Transnational legal encounters and the politics of protection

prof.dr. T.E. Aalberts

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Rechten

Oratie

Internationaal recht wordt vaak gezien als iets abstracts, het werk van gerechtshoven, staatsadvocaten en diplomaten, en iets wat betrekking heeft op internationale relaties tussen staten onderling. Vanuit dit perspectief is internationaal recht vooral een stelsel van regels die rechters hanteren en staten navolgen, of niet. Tanja Aalberts betoogt in haar oratie dat dit perspectief voorbijgaat aan hoe internationaal recht werkt als een dagelijkse praktijk, die niet alleen staten betreft en niet alleen om naleving dan wel schending van regels gaat. Dit betekent ook dat internationaal recht anders (uit)werkt dan de letter van de wet voorschrijft.

Internationaal recht gaat niet alleen over de diplomatieke en rechterlijke elite, maar werkt concreet door in het dagelijks leven. Aalberts stelt dat er niet alleen veel meer mensen en actoren bij betrokken zijn dan de traditionele focus doet vermoeden, ook wordt er veel creatiever omgesprongen met het recht dan een precieze naleving van de regels. Het recht wordt vaak ingezet om beleid te rechtvaardigen en diverse (politieke) belangen te beschermen.

Politiek
Tegelijkertijd laat dit zien dat ‘de politiek’ ook niet om het stelsel van regels heen kan. Zelfs een grootmacht als Rusland probeert haar handelen, bijvoorbeeld bij de interventie in de Krim, te rechtvaardigen op basis van het internationaal recht. Donald Trump doet verwoede pogingen om de Verenigde Staten terug te trekken uit allerlei internationale verdragen - in plaats van ze gewoonweg te negeren of af te doen als een papieren tijger. Volgens Aalberts zegt dit iets over de invloed van het internationale recht als taal waarin politiek wordt bedreven. Als we alleen kijken naar het gedrag (houdt iedereen zich aan de regels?) missen we een belangrijke manier waarop internationaal recht werkt als ‘discursive power’ die de politiek niet alleen aan banden legt, maar ook mogelijk maakt en legitimeert.

Stelsel van rechtsgebieden en regimes
Dit betekent ook dat internationaal recht op allerlei verschillende manieren uitwerkt, omdat de regels gemobiliseerd en strategisch toegepast worden in het politieke spel, waarbij niet alleen staten maar ook bijvoorbeeld multinationale corporaties, non-gouvernementele organisaties, mensenrechtenactivisten en bootvluchtelingen bij zijn betrokken. Internationaal recht is slechts een van de factoren in dit spel; zij is onderdeel van een krachtenveld waarbij ook bijvoorbeeld ook economische en financiële belangen, Europese en nationale politieke verhoudingen en diplomatieke allianties een rol spelen. Bovendien is het internationaal recht zelf ook niet eenduidig, maar bestaat uit een stelsel van verschillende rechtsgebieden en juridische regimes, die elkaar soms overlappen en tegenspreken. Om te begrijpen hoe het internationaal recht (uit)werkt, moeten we dus een breder perspectief hanteren dan het bestuderen van een bepaalde set van regels alleen.

Aalberts introduceert het concept van ’transnational legal encounters’ om de werking van het internationaal recht als een dagelijkse praktijk te analyseren. Als voorbeeld bespreekt zij hoe de ‘encounter’, oftewel de ontmoeting of confrontatie, met het internationaal recht uitwerkt voor de bootmigranten, waarbij internationale regels ter bescherming van mensen in nood op zee uiteindelijk (kunnen) leiden tot minder bescherming met mogelijk zelfs dodelijke gevolgen.