Op zoek naar verloren geuren: nieuw onderzoeksproject ontdekt Europees geurerfgoed

Onderzoeksproject ODEUROPA van VU-onderzoekers Inger Leemans en Caro Verbeek krijgt 2,8 miljoen euro van het EU Horizon 2020-programma.

17-11-2020 | 9:07

ODEUROPA: Negotiating Olfactory and Sensory Experiences in Cultural Heritage Practice and Research is het eerste pan-Europese onderzoeksproject dat onderzoek doet naar ons geurverleden. Het project ontwikkelt sensory mining-technieken om historisch geurerfgoed te traceren, te ‘reconstrueren’, en weer ‘ten neuze’ te brengen.

“Geuren zijn heel bepalend voor onze beleving van de wereld en voor identiteitsvorming, maar toch hebben we maar heel weinig kennis over de zintuiglijke kant van het verleden”, stelt Inger Leemans, projectleider van ODEUROPA en hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de VU. “Europese erfgoedinstellingen hebben de afgelopen jaren flink geïnvesteerd in de digitalisering van hun collecties. Maar het blijft een grote uitdaging om overkoepelende, transnationale en lange-termijnvragen te stellen aan die versnipperde datasets. Wat waren de belangrijke geuren, de meest welriekende en onwelriekende plaatsen, en welke betekenissen hechtten mensen hieraan? Welke geurstrategieën gebruikten mensen om zich te beschermen tegen stank?

Multidisciplinair team doorzoekt erfgoedcollecties op geuren
Een multidisciplinair team van computer vision, computational linguistics en semantic web experts zal digitale erfgoedcollecties doorzoeken op geuren, aromatische plaatsen en olfactorische praktijken. Peter Bell (FAU, Duitsland) zal met zijn Computer Vision-groep computers trainen in het traceren van geurinformatie in historische beelden. “We willen de computer leren geuren te zien.” 

Sara Tonelli, hoogleraar computerlinguïstiek bij Fondazione Bruno Kessler (Italië) gaat samen met Marieke van Erp (DHLab, KNAW Humanities Cluster) een meertalig NLP-team leiden: "ODEUROPA heeft tot doel een ‘computerneus’ te ontwikkelen, die geuren en olfactorische ervaringen uit het verleden in digitale teksten uit zeven verschillende talen kan traceren, vanaf 1600 tot aan het begin van de twintigste eeuw.” De historische vondsten zullen uiteindelijk worden tentoongesteld in een online Encyclopaedia of Smell Heritage. William Tullett, geurhistoricus (ARU, Engeland): “Deze site moet een archief worden voor het olfactorische erfgoed van Europa, waardoor toekomstige generaties toegang krijgen tot hun geurverleden.”

Het verleden verkennen via de neus
In samenwerking met de geurindustrie, musea, bibliotheken en kunstenaars zal het ODEUROPA-team historische geuren ‘reconstrueren’ en olfactorische evenementen organiseren om erfgoedbezoekers te leren hoe ze via de neus het verleden kunnen verkennen. Dat is nog een uitdaging. Geurhistorica Caro Verbeek: “geuren vormen een ‘snelweg’ naar het verleden. 

Erfgoedinstellingen raken steeds meer geïnteresseerd in het betrekken van alle zintuigen, maar botsen nog op gebrek aan kennis, zorg voor mogelijk schadelijke neveneffecten van geurinzet, én op een gebrek aan historische geuren. ODEUROPA wil hier een brug slaan tussen wetenschap, erfgoedinstellingen en de industrie”. Samen met Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed wordt ook nog onderzocht welke rol geuren spelen in hedendaagse erfgoedpraktijken, en hoe we ervoor kunnen zorgen dat geur hoger op de agenda van erfgoedbeleid komt te staan.

ODEUROPA heeft een looptijd van drie jaar en valt onder het onderzoeksprogramma van CLUE+.

Lees meer over ODEUROPA en het EU Horizon 2020-programma.